
📚ساحێب لە سلێمانی.
سلێمانی، چاپێ نوێ و دووبارە.
📚زاخاوی مێشک.
📚شنەی چیای بەرزە هەوێن.
📚شنەی کانی گۆمەیان و وتەی پێدەشتی حاجیە تاوە.
📚سیلەنیگای لاپەڕە تۆزاویەکان.
📚شکاری خانەزا
📚زووزەنەقەی نەتاشراو.
🔸سلێمانی چاپی نوێی بەرهەمەکان.
بنکەی ڕۆشنبیری " تیڕۆژ، چوارچرا.
📕کتێبی " شنەی کانی گۆمەیان و وتەی پێدەشتی حاجیەتاوە، بە چاپی دووبارە.
ئاوڕدانەوە لە مێژووی هاوچەرخی شارۆچکەی ساحێب و چالاکی باژێرشێوازانە.
نووسینی:عابید حسەینی.
(نام چشمه ها، کوه ها وتپه ها، دره ها، دشت ها با توضیحات لازم در صورت نیاز)،
هدف:آشناسی با اسامی خاص زیبا و ناشناخته. 2.استفاده از این اسامی برای نامگذاری مکان های خاص دیگر و جایگزین خوب برای اسامی نامفهوم و بد معنی ترکی مغولی و عربی روستاهای دیگر 3- جلوگیری از فراموشی و انتقال آن به نسل بعد.
شوێن ناو له گونده كان :
ههرمهڵبهندێك ،گوندێك ناوچهێك به پێ سنوور وكهوشهنی خۆیی و چوارچێوهی كشت وكاڵ و ئاژڵداری بۆ ههر شیو ودوڵ و لاپاڵ و كێو وتهپۆڵكهیك ناو و نیشانێكان داناوه كه تایبهتمهندی ئهو سنووره و ئهو خهڵكهیه كه نیشتهجێی ئهو شوێنن و خهڵكانی دیكه نازانن و خهبهردار نین. زۆربهی ئهو ناوانه ساده وساكار وسرووشتین وجوانن له ههموویاندا دهبێنرێت وهك ( كانییه سارده ) بهڵام بڕێ تریان دهگمهن و تایبهتمندن و دهكرێ به پێی بێرۆكهێكی جوان وزانستیانه كۆ بكرێنۆ له فهوتان رزگاریان بكهین . یان بۆ دانان له سهر شوێنهگشتیهكانی دهیكه وشهقام وكۆڵانهكانی شارهكان كهڵكیان لێ بگرین . زۆربهشیان ئاڵوگۆڕی زمانی بهسهردا هاتوه ودهبێ به شیكاری ماناكهی لێكبدرێتۆ. زۆربهی ناو گوندهكانی ئێمه توركی مهغولی و عهرهبی و زۆربهشیان ناخۆشن و گۆڕینیشان هیچ بابهتێكی مێژووی له پشت نییه و گۆڕانی بۆ ناوێكی تر بهپێی شتێكی تری ناسنامهداری ئهو گونده كه خهڵك و یاسا له سهری كۆكبن باشتر وجوانتره. ئهمڕۆكه به هۆیی ههبوونی ئهم ههموه كهلوپهلی ڕاگهیاندنەوە دهكرێت له ههر گوندێك كهسێك قولێ لێ ههڵماڵێت و ههمووی له تۆیی دوو لاپهڕهدا كۆبكاتۆ. بەشکم بەدەس ناو ،گوڵستان و بوستان و شەقایق و چەندها ناوی بەدوور لە زمان و کولتووری خۆمان ڕزگارمان بێت.
ناوه تایبهتهكانی ههر گوندێك و چۆنهیهتی زارهكهی وزانستی؟
٭٭٭
١-ناوی دێیكه چییه بۆ وای پێ دهڵێن: .........
٢- ناوی دهشت ومهزراكان:
٣- ناوی ههموو تهپۆڵكهو كێوهكان و زانیاری خهڵك بۆ ناساندنی باشتری ناوهكه.
٤- ناوێ ههموو شیو، چهم ولاپاڵهكان :
٥- ناوی ههموو كانیهكان و شێكاری پێویست:
٦-ناوی گژوگیای تایبهت كه له شوێنی تر نییه ودهگمهنه:
٨- ناوێ ئاژهڵ و پهلهوهر كه تایبهته:
٩- شێوه زاری تایبهت وشهی جوانی كوردی كه له شێوێنی تر نییه.
١٠-شتی زیاتر له مهتهڵ وحهكایات و چیرۆكی دهگمهنی نهبیسراوه.
١١-ژن وپێاوی به ساڵاچوی قسه خۆش وكهسایهتییه نهناسراوهكانی گوند.
سهرهتا وهك دهسپێك من وهكو خهڵكی گوندی كهچهڵمیان ومامۆستای زمانی ئینگلیسی ئهم دهسپێكه له بۆشایی كهرهستهی وهك تیلگرام و ئینترنیتدا دهست پێدهكهم هیوام وایه شارهزایان باشتر ههنگاوی بۆ ههڵبگرن.
1-گوندی كهچهڵمیان ناوهكی دیاره كه ناخۆشه و گاڵتهجاریشی له دوایه وگۆڕینیشی شتێكی ناحهز نییه و دونیا ناڕۆخێت بۆ نموونه ناوی بنی (سوورهوان، پیرگۆران) ناو دهشتێكی پان وبهرینی بهردهم ئاوایكهیه.
كهس نازانێت ماناكهی چییه و مهگهر به پێی شێكاری وقسهڵۆك و ناوه دهوربهریهكان كه ههمووی زیاتر ههورامین وهك كهمهره سیاوه،دهرهوهزان و كانی مهڵا. لهوه دهچێت ههورامی بێت و كهچهڵمێرگه و بهپێی بێژهكردن گۆردرابێت . چونكه كانیاوێكی باش له نێو ئاوایی دا ههیه و شوێن دێكه یهك دووجار گۆڕدراوه و ئهو شوێنه له كاتی بارین وبهفری زۆری ساڵان دهبو به زۆنگ و ئاوتێزان كه له بن دیوار ماڵهكانیش ئاۆ زهنهی دهكرد. واته ههمووی گژوگیاو لهوهڕگهو مێرگ بوه و كانیاوهكهیش شوێن خۆیی گیای لێ سوز نهبوه و ئاوهكهی كهچهڵهی به مێرگهكه كرده. ودوایی ههڵگراوهته سهر كهچهڵ مێرگه وكهچڵ مینگه ،نازانام مینگ له ههورامیدا واتایی هییه یان نا. وهك مامۆستا عومهری فاروقی له كتێبی بیرهوهریهكانی شێخ رهئوفی زیایی دهڵێن شایهد كۆچاڵمیان بێت. یان له كتێبێك به ناو بهرزاییهكانی سهركهوتن نووسینی عومهر عهبدوڵابهگی چاپی ٢٠١٣ ههولێر. بڵاوكراوهی ئاكادمیای كوردی. ههموو دێهاتهكان سهقزی كۆكردهتۆ و لێكدانهوهی بۆ كرده دهفهرموون: كهچهڵ: لهنێو مهغولاندا وشهیهك ههیه به نێوی "چارchar.ئهم وشهیه لهگهڵ وشهگهلێكی دیكه تێكهڵاو دهبێ و نێوێك پێكدێنێ . وهك قهراچار:بركهچار: بایاچار:كهچار: چكهچار( سهرچاوه كتێبی "جامعالتواریخ" ڕهشیدهدین فهزڵوڵڵا. "چار " له زمانی توركیدا دوو مانای ههیه١- ڕووناكی٢-تارا(روبندعروس) وشهی"كهچار"kechar كه نێوێكی مهغوولیه له نێو كورداندا بووه به كهچهڵ"kachal. ئهو ئاڵوگۆڕهی پیتی"ڕ" به "ل" وبه پێچهوانه له زمانی كوردیدا شتێكی نهناسرا و نامۆ نییه. وهك ماڵی ئێمه: ماری ئێمه - برێسهی ئاور: بڵێسهی ئاور . ( سهرچاوه جهماڵ نهبهز) ههروا قهرهچهڵ ناودێێكه له ناوچهی مێرهدێ كه له بنهڕهتدا قهرهچهر (قهرهچار ) بوه. له وشهی كهچار:كهچهڵ به دوو مهبهست كهڵك وهردهگیرێ: ١-لهنێومهغولاندا نێوی پیاوانه.وهك نانك كهچار كه پیاوێك بووه له تۆرهمهی جووجی كوڕی چهنگیزخان. ٢-نێوی شوێن وناوچهیه. وهك چهنگیزخان و ئۆنك قهرهوڵ ونیگابانی خۆیان له شوێنێك دانابوو به نێوی (چاكاچار یا چهكهچار). مینگان::منگان:مینگغان. له نێو مهغوولهكاندا تهواوی هۆز وتیره و بنهماڵهكان به دهستهگهلی ١٠و١٠٠و١٠٠٠ كهسی دابهش كرابوون.ههروهها سپا وهێزی چهكداریشیان ههر بهوچهشنه دابهش دهكرا. دهستهی دهیه:ئهربان دهستهی سهده: جائوون-جاقوون دهستهی ههزار:مینگغان(Minggan) دهستهی دهههزار:توومان. ههروهك وترا دیتمان به دهستهیهكی ههزاركهسی سپا وههروهها بهفهرمانده وسهرۆكی ئهودهستهیان دهگوت مینگغان یا مینگان یا ههزاره. جا چۆن ئهو نێوهیان زۆربهی ئهو نێوه مهغوولیانه دهگهڕێنهوه بۆ سهردهمی حوكمی ئیلخانهكان. مهغوولهكان له هۆلاكۆوه كهله ساڵی ١٢٥٦ی زلینی ئێرانی به تهواوی داگیركرد ههتا ڕووخانی حوكمی ئهبووسهعید لهساڵی ١٣٣٥ی زایینی به ئیلخانهكان ناسراون. دهبێ نێوی سهرۆكی ئهوسپایهی ئهو گوندهی داگیر كردووه" كهچار" بووبێ" كهچار مینگغان"هیان بهسهر ئهو دێیهدا بڕیوه و بهسوانی ئهو وشه سهخته له زمانی كوردیدا بوه به كهچهڵمینگان.
2- ناوی دهشت ومهزراكان:
٭ سوورهوان – تهكهڵتوو- سێڵاو- سێسوه- باخ- كهل- زایرو ئهسحاو- بهردهڕهش- پیرهمحهمهوو- پیرهفهقیره- پیرهگۆرانه- بهرشهقام- دۆزهقهی كێڵان- لارهجۆ- قۆپی- گڵهزهرده- بناوهچان- كهنه- قوڵسهمهن- كانی مهڵا.بهردێ. ژووردی. بێسانجاڕ- دێم مهلا. دێم مزگهوت. كونهمار- گوێرهكهخوریاو- خۆرهتاوهگهوره- دێكۆن- كهڵهكاوی- دێم بهردهزبره. كانی كونهمشك.
٣- ناوی ههموو تهپۆڵكهو كێوهكان و زانیاری خهڵك بۆ ناساندنی باشتری ناوهكه.
تهپ خله- تهپه تهنزاویی – تهپ پیرهگۆرانه- تهپ قهوراسان- سهفهرئاغا- شاخه گهوره- مهكۆی دزان . بهردهسوور- تاقهدار
٤- ناوێ ههموو شیو ولاپاڵهكان :
دۆزهقهی كێڵان- شكارته- تڵۆڕهش- تهشپه-شیو قوڵسهمهن.
٥- ناوی ههموو كانیهكان و شێكاری پێویست:
كانی لهوان- كانی چوارباخ- كانییه سارده- كانی قهڵا- كانی كوزهڵه- گۆمهڕهش- گۆم بهردهتاشه. گۆمهسوور- چاوانه-
٦- ژن وپێاوی به ساڵاچوی قسه خۆش وكهسایهتییه نهناسراوهكانی گوند.
١-باوهخهڵێفه كهسایتی ئاینی و ههبوونی كاسیتی دهنگ وسهڵاو دیكلمهی شێعری شاعرانی ناسراو.
٢- موحهممد كاكی به تێكۆشانی كاك ئهسعدی داوری پتر له بیس ناواری خوێندارهی له بواری بهیته داینی وكوردیهكاندا ههیه كه له هموو ماڵهكان گوێ بیستی بوهن.
٣- كاك عهبدوڵای باخهوان (حهكایهت خوان)
برچسبها: شوێنهناو
خوێندنهوه ئهم كتێبه بۆ ماوهیهك منی سهر گهرم كردوو وبڕێكیش له مێژووی دهورووبهری خۆم به تایبهت سهرشیو ئاشنایی كردم .
ئهم كتێبه زمانێكی ساكاری ههیهو خوێندندوهی بێ گرێ و گۆڵه.
بهڵام له زۆرشوێندا فونته كانی ناحهزه
نووسهرهیش زۆر جار خۆیی تێههڵه قورتێنێ.
مامۆستا عومری فاروقی له لاپهڕهی ١١٨ له بارهی گوندهكهی منیشهوه ئهدوێ دهڵێن ناوی كه چهڵمیان ههڵهیهو ناویكی ناحهزهو شێواوه دهبێت به م جۆره بێت ( كۆچاڵ میان ) واته چاڵی مابینی كهژۆ و كۆ وبه ڕای منیش بۆچوونێكی جوانه.
روستاي كچل منگان در 16 كيلوتري جاده ي سقز -مريوان واقع شده است. و در حدود 300 متري جاده خاكي تا جاده ي اصلي فاصله دارد.
نام روستا:
متأسفانه اسامي خاص روستا هاي استان كردستان وبه ويژه روستاهاي دوروبرسقز داراي اسامي عجيب وغريب وبا توجه به روند مسايل تاريخي كردستان نامعلوم ونامفهوم هستندو براي قانع شدن بايد دست به هزاران تأويل زد. اما نكته ي هميشه قابل فهم اين است كه بيشتر اسامي تركي مغولي مي باشند وداراي معاني نه چندان بامسما هستند وآنچنان پيشنه ي تاريخي هم ندارند.اسم اين روستا هم خيلي بي معني جلوه مي دهد واسم خاص آن در واقع هميشه مورد تمسخر اطرافيان است.واژه ي كچل همراه منگان به چه معني آمده است جاي سؤال دارد.
بحث تلفظ واقعي روستا:
در مدارك واسناد رسمي وبه زبان فارسي به صورت كچل منگان آمده است . اما مردم روستا از اين تلفظ استفاده نمي كنند وبه صورت (كه چه ڵ میان ) تلفظ مي كنند بسياري از مردم اطراف به غير از منطقه ي سرشيو به صورت كه چه ڵ مينان آن را تلفظ مي كنند. اما در بسياري از فرهنگ لغت هاي معتبر.چيزي راجب به معني روستا نيامده است. فقط در فرهنگ لغت دهخدا چنين مطالبي راجب روستا آمده است: کچل منگان . [ ک َ چ َ م َ ] (اِخ ) دهی از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز. کوهستانی و سردسیر. سکنه 240 تن . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). ...
منگان : [ م َ ] (نف ، ق ) اغن . اخن . رجوع به اَخَن ّ شود. || در حال منگیدن . (از یادداشت مرحوم دهخدا).
بايد گفت كلمه ي كچل داراي معني مشخصي است اما كلمه ي منگان علاوه بر معني منگيدن، امروزه معرف نوعی فولاد منگنزاست. ولي كلمه ي مينگان بنا به بحث تاريخي واژه ي مغولي به معني واحدي يك هزار نفري مي باشد. چون اشراف لشكري در دوره ي مغول ملقب به ترخان بودند.ترخانان امتيازات ويژه اي داشتند. آن ها واحد ده نفري را ( اربان) ويك صدنفري را ( جاقون) ويك صد هزار نفري را( مينگان ) مي ناميدند. كلمه ي ديگر تكلتو كه اسم يكي از بهترين مجموعه مزرعه هاي روستا است . دشت تكلتو واينكه روستاي بالاي اين دشت به اسم سر تكلتو باز هم كلمه اي تركي مغولي مي باشد ودورادور اين دشت پايه ي هاي ديوار قديمي در مسير راه اين دشت ديده مي شود ونشان از محل نظامي مي باشد وبراي تركان مغولي دشتي پر از آب وعلوفه بوده است. در فرهنگ هاي معتبر معني آن چنين آمده است. تکلتو. [ ت َ ک َ ] (اِ) بمعنی خوگیر اسب . این لغت ترکی است و در مصطلحات نوشته که تکلتو خوگیر اسب که آنرا نمدزین گویند. با توجه به معاني گفته شده باز كلمه ي كچل همراه مينگان معني نمي دهدو اينكه اين دسته ي نظامي چه ربطي به كچل داشته اند معلوم نيست. اما نظر ديگر اين است. کهچهڵ مینگان یانی مێرگه کهچهڵ مینگهش وشهێکی ههورامییه وهک کهمهره سیاوه و ده ره وه زان دوو گوندد دیكه ی هاوسێی ئاوایین.( نقد حسين حسيني بر مطلب در نظرات ارسالي)
كتێبێك به ناو بهرزاییهكانی سهركهوتن نووسینی عومهر عهبدوڵابهگی چاپی ٢٠١٣ ههولێر. بڵاوكراوهی ئاكادمیای كوردی. ههموو دێهاتهكان سهقزی كۆكردهتۆ بۆ كهچهڵمیان وادهڵێت: كهچهڵ: لهنێو مهغولاندا وشهیهك ههیه به نێوی "چارchar.ئهم وشهیه لهگهڵ وشهگهلێكی دیكه تێكهڵاو دهبێ و نێوێك پێكدێنێ . وهك قهراچار:بركهچار: بایاچار:كهچار: چكهچار( سهرچاوه كتێبی "جامعالتواریخ" ڕهشیدهدین فهزڵوڵڵا. "چار " له زمانی توركیدا دوو مانای ههیه١- ڕووناكی٢-تارا(روبندعروس) وشهی"كهچار"kechar كه نێوێكی مهغوولیه له نێو كورداندا بووه به كهچهڵ"kachal. ئهو ئاڵوگۆڕهی پیتی"ڕ" به "ل" وبه پێچهوانه له زمانی كوردیدا شتێكی نهناسرا و نامۆ نییه. وهك ماڵی ئێمه: ماری ئێمه - برێسهی ئاور: بڵێسهی ئاور . ( سهرچاوه جهماڵ نهبهز) ههروا قهرهچهڵ ناودێێكه له ناوچهی مێرهدێ كه له بنهڕهتدا قهرهچهر (قهرهچار ) بوه. له وشهی كهچار:كهچهڵ به دوو مهبهست كهڵك وهردهگیرێ: ١-لهنێومهغولاندا نێوی پیاوانه.وهك نانك كهچار كه پیاوێك بووه له تۆرهمهی جووجی كوڕی چهنگیزخان. ٢-نێوی شوێن وناوچهیه. وهك چهنگیزخان و ئۆنك قهرهوڵ ونیگابانی خۆیان له شوێنێك دانابوو به نێوی (چاكاچار یا چهكهچار). مینگان::منگان:مینگغان. له نێو مهغوولهكاندا تهواوی هۆز وتیره و بنهماڵهكان به دهستهگهلی ١٠و١٠٠و١٠٠٠ كهسی دابهش كرابوون.ههروهها سپا وهێزی چهكداریشیان ههر بهوچهشنه دابهش دهكرا. دهستهی دهیه:ئهربان دهستهی سهده: جائوون-جاقوون دهستهی ههزار:مینگغان(Minggan) دهستهی دهههزار:توومان. ههروهك وترا دیتمان به دهستهیهكی ههزاركهسی سپا وههروهها بهفهرمانده وسهرۆكی ئهودهستهیان دهگوت مینگغان یا مینگان یا ههزاره. جا چۆن ئهو نێوهیان زۆربهی ئهو نێوه مهغوولیانه دهگهڕێنهوه بۆ سهردهمی حوكمی ئیلخانهكان. مهغوولهكان له هۆلاكۆوه كهله ساڵی ١٢٥٦ی زلینی ئێرانی به تهواوی داگیركرد ههتا ڕووخانی حوكمی ئهبووسهعید لهساڵی ١٣٣٥ی زایینی به ئیلخانهكان ناسراون. دهبێ نێوی سهرۆكی ئهوسپایهی ئهو گوندهی داگیر كردووه" كهچار" بووبێ" كهچار مینگغان"هیان بهسهر ئهو دێیهدا بڕیوه و بهسوانی ئهو وشه سهخته له زمانی كوردیدا بوه به كهچهڵمینگان.
اسامي خاص مناطق روستا:كوه ها: كوه سه فه رئاغا بزرگترين كوه روستا ( مردم روستا هاي ديگر وبيشتر كوه نوردان آن را شاخه گه وره مي نامند آما در واقع كوه كوچكتر بغل آن در روستاي ما شاخه گه وره ناميده مي شود.– به رده سوور- كاني نه وت- ته پ خله- تاقه دار- ته په ته نگزايي- پير محمد- خۆره تاوه گه وره- به رده كه نوو- مه كۆی دزه كان-
دشت ها: سووره وان- ته كه ڵتو- باخ- باخ سه روو- كاني مه ڵا – سێڵاو- بناوه چان- گڵه زه رده- كێڵان- دێ كۆن- قۆپي- بێسان جار- به ردێ – به رده ره ش- پيره فقيره-ژوردێ- به ر شه قام- لاره جۆ- قولسه مه ن – دێم مه لا- دێم مزگه وت. كه ل- كه نه- برده زبرايي-ديم وته پ حاجي- ماڵه ده روێش-كه ڵه كاوییی -به ر قاوه خانه-ته شپه-كونه مار-ته پ پیره گۆرانه-سێ سوه-پرد كێڵان-دێمه سووتاو-چاڵ زیخ-سه ربێساڵو-
كاني ها: كانيه سارده- كاني چوارباخ- كانيه كويره- كاني نهوت – كاني مهڵا- كاني كونه مشك- چاوانه-كانی رێحانه-له وان-كارێزه كان-كاني گه زنه-
مكان هاي مذهبي : پيره گۆرانه- پيره فه قيره.سه ر قهورسان،پیره مححه مهو.
دره ها: توڵۆ ڕهش- شيوو شاخه گهوره- ناوتهپان-شیوو كێڵان-چه م بناوه چان.زایهر- دۆزهقهی كێڵان-گوێرهكه خوریاو.

مكان هاي تفريحي : گومه ڕه ش. گۆمه سوور- گۆم تاشه - رودخانه ي جه غه توو
گردنه : كه ل زرقه-كه ل باخ-
مكان های نزدیك ابادی: خوێ ڕزگه- به رده دۆینه- هووله كان-
چه مه كان: چه م سێڵاو- چه م قوڵسه مه ن- چه م كه ناو- چم سووره وان- چه م ئاوایی-
دو طايفه ي مشهوروكيلي و شيخ الإسلامي در روستاي كچل منگان هستند.
طایـفـه وکـیـلـی که قـلـمـرو آنان از گه ورک تا سـرشـیـو مـی باشـد و رئـیـس آنان مـرحـوم حاجـی وکـیـل بـود که پـس از فـوت پـسـرش مـرحـوم محـمـد آقـا وکـیـلـی ایـن سـمـت را داشـت مـرحـوم محـمـد آقـا عـلاوه بـر کارهـای عـشـایـری مـدتـی هـم شـهـردار سـقـز بـود سـرانجام در تـصـادف اتـومـبـیـل فـوت نـمـود آنگاه مـرحـوم حاج محـمـدخـان وکـیـلـی زعـامـت طایـفـه را داشـتـنـد و اکـنـون در آبادیـهـای تـمـوتـه ـ قـبـغـلـو ـ سـرتـکـلـتـو ـ کـچـل مـنگـان ـ عـرب لـنگ ـ کـنـدلان ـ حـسـن سـالاران ـ قـلعـه جـوقـه ـ دره وه زان ـ درگـله سـلـیـمان و سـقـز سـاکـن هـسـتـنـد.امروز طايفه ي وكيلي به كلي از كچل منگان كوچ كرده اند.اما اين نوشته كه در مورد اين طايفه است احتمالاً درست نباشد. وطايفه ي شيخ الإسلامي فكر كنم با قاضي كوثر شخصيت علمي سقز هم فاميلي وسر به اين خانواده باشند.
طايفه هاي ديگر روستا :
حاجي خسرو بزرگ خاندان وكيلي ( ئاغه سماییل، ئاغه باییز )
ئاغا فاتح بزرگ خاندان شيخ الإسلامي( ئاغا شه ریف- ئاغا فاروق)
رحيم جۆڵا : خانواده ي حاجي محمد رحيمي
بنه ماڵه ی حاجي عه لي وكاكه مينه ( حسینی كاكه مینه )
بنه ماڵه ی عبداڵڵه باستانی (عه به سێوێ) ده نگ خۆش كه وه ك سێوێ گۆرانی وێژی خه ڵكی كوردوستانی باشووره.
بنه ماڵه ی سۆفی حه مه كه ریم.(كا ساڵه ی سۆ حه مه كه ریم)
بنه ماڵه ی سۆفی حه مه مین
بنه ماڵه ی سارۆخان: كا حه یبه ڵا
بنه ماڵه ی مامه و له سه ن: حه مه ی سه یزاده، كا عه لی
بنه ماڵه ی حه مه گه وره( حه سه ن و مسه فای حه مه گه وره)
بنه ماڵه ی مامه ساڵه ( مه حموی سمایل- حه مه عه لی)
بنه ماڵه ی كا خدر( خه لیلی كا خدر)
بنه ماڵه ی كوێخا فه ره ج (كاحه مه میین، باوه خه ڵیفه)
بنه ماڵه ی حه مه ی حاجی مه لا ( عه به ی كام حه مه و داده هاجر كه ریمه سوور)
بنه ماڵه ی عه به ی سڵێمان( حاجی عه وڵا) مه حمووی عه به ی سلێمان
بنه ماڵه ی ئاغه عه به (حه مه ی ئاغه عه به )
بنه ماڵه ی كاكه خاڵۆ( عومه ر و حه سه ن كاكه خاڵۆ )
بنه ماڵه ی فه قه وڵقار(حه مه ی فه قه وڵقار ) كا سه عی فه قه وڵقار
بنه ماڵه ی سه عا برنجی (عه به برنجی )
بنه ماڵه ی سۆفی سه عی (فه قێ حه مه مین)
بنه ماڵه ی مینه كانیازی ( عومه ری مینه كانیازی )
بنه ماڵه ی مامه ڕ ه سوڵ (حه مه ی مامه ڕ ه سوڵ)
بنه ماڵه ی خانجم( عومه ری خانجم ، داده په روانه)
بنه ماڵه ی ئه حه مامه ( عه باسی ئه حه مامه)
بنه ماڵه ی مینه خاتوون (كائه ولخالق و ڕه ئوفی مینه خاتوون)
بنه ماڵه ی حه مه ی گوڵه نام ( عه به و حه یبه ڵای داده فه ییم)
بنه ماڵه ی خورده مالیك ( حاجی محه مه و)
بنه ماڵه ی مه لا محه مه وی شه ریعه ت په نا( مه لا ئه حمه وی شه ریعه ت په نا)
پێاوانی ناسراوی ئاوایی:
باوه خه ڵیفه : ئه حمه د حوسێنی ، زیاتر كاری ئایینی ده كات و ده نگێكی تایبه تی هه یه كه بۆ سه ڵا كردن و بانگ وێژی له ئاوایی كه ڵكی لێ وه ر ئه گرێت و له مانگی ره مه زان له زۆربه ی مزگه وته كانی ناوشاری سه قز ده نگی تۆمار كراوی ده بیسترێ.بۆ زۆربه ی مه ولود یه كانی ناچه ی سه رشیو به هۆی ده نگی زوڵالی بانگی ده كه ن .خوێندنی كتێبه كوردیه كان و تا ڕاده یه ك قورئان به هۆی سوخته بوون له مزگه وته كان ده زانێ. به ر له هاتنی ته له ویزیون له گونده كان خه ڵكی گوند له ماڵی كۆ ده بنه وه بۆ بیستنی شێعره كانی كۆمه ڵایه تی مامۆستا قانیع وه ك دڵداری لادێ- ناز ناوی باوه خه ڵیفه به هۆی خۆشه ویستی له لایه ن خه ڵكه وه به سه ری دا سه پاوه ،ئه گینا لایه نگری هیچ شێخ و مه شایخێك نیه.
حه مه ی سه یزاده: زۆربه ی كتێبه كوردیه كانی وه ك شیرین و فه رهادی كوردی- خورشید و خاوه ر له لایه ن ئه سعه د داوه ری خاونی تۆمارگه ی هه ژار به ده نگی ئه م تۆمار كراوه . زوربه ی خه ڵكی به ته مه نی ئاوایه كانی دیكه ده یناسن. ئه میش وه ك باوه خه ڵیفه زۆربه ی شه وان كتێبه كانی وه ك ئه میر ئه رسه لانی رۆمی، ئه سكه نده ر نامه ی به ده نگی خۆش بۆ خه ڵك ده خوێنده وه.
ساڵه سه دام: زیاتر به بۆنه ی كاری شوفیری ناسراوه و خه ڵكی دیكه زۆری ناوده به ن. ئه م ناوه له لایه ن مامۆستایه كی خه ڵكی سولێمانی كه له كاتی ئاواربوون له عێراقه وه ڕووی له گونده كه ی ئێمه كردبوو به ناوی مامۆستا عه لی بێستوون كه ئێستا پێم وابێ له به شی ئایینی زانكۆی سولێمانی كار ده كات. به سه ری دا بڕاوه چونكو قیافه ی زۆر شه باهه تی به سه دامه وه هه یه.
فه قێ حه مه مین: ئه م كابرایه یش بۆ په یدا كردنی نان زۆر قوشبن گه ڕاوه و كاری شۆفیری زۆری كردهله سهرشیو و زۆر كهس دهیناسێت.
كا حه یبه ڵا : به دا خه وه ئه م كابرا داماوه قه ت بۆی نه گرتوه هه ر كه س هه ڵ ئه سێ چزه یه كی لێ هه ئه سێنی دایمه له ڕی دادگادایه و زۆربه ی وه كیلو . قازی شاری سه قز ده یناسن. شه ره كه یشی له سه ر زه وی و زاره . خۆیشی بڕێك كهلهڕهقه زۆریش به راستی زوڵمی لێكراوه و حه قیان به زۆره ملی خوارده.
شێره ژنی ئاوایی : داده هاجر ئه م سالاره ژنه به ره ی دوو مێردی له ده ست داوی به شانو باهۆی ماندوونه ناسی به خێو كرده وله زۆربه ی پیاوانی ئاوایی توند و تۆڵ تر ه و زیره ك تره .ئێسته یه كێك له ماڵه گه وره كانی ئاوایه .
قشر دانشگاهي روستا:
حسين حسيني كارشناس ارشد فيزيك استاد فیزیك دانشگاه سلیمانی
محمد حسيني كارشناس ارشد عربي ( معلم دبیر عربی مدارس سقز)
سعيدكاكي كارشناس ارشد فلسفه ي اخلاق استاد دانشگاه صلاح الدین اربیل ومترجم كتب فكری فلسفی به زبان كوردی
عابد حسيني كارشناس ارشدادبیات انگليسي ( دبیر زبان انگلیسی دبیرستان های منطقه زیویه)
صلاح باستاني مهندس معدن و كارشناس ارشد نفت. (بنهماڵهی عهبهسێوێ)
سعدي رحمت پناه دانشجوي ارشدفقه امام شافعی سنندج
رزگار عبداللهي كارشناس علوم اجتماعي پيام نور
چنور كاكي دانشجوي ارشد علوم اجتماعي پيام نور.
مستوره کاکی حقوق پیام نور
يونس عزيزي حقوق پيام نور
خاتون حسینی زبان و ادبیات انگلیسی پیام نور